Vanaf 26 september 2026 tot 28 februari 2027 presenteert Rijksmuseum Meermanno een bijzonder overzicht van ruim dertig laatmiddeleeuwse getijdenboeken uit de museumcollectie, in dialoog met modern en hedendaags werk van vrouwelijke en queer kunstenaars. Het museum beheert een internationale topcollectie op dit vlak en deze tentoonstelling brengt deze historische boeken in dialoog met een hedendaagse generatie makers, om zo het snijvlak tussen het persoonlijke en het wereldse op te zoeken.

Speciale aandacht gaat in de tentoonstelling uit naar vrouwelijke opdrachtgevers, eigenaren en gebruikers. Het traditionele beeld van de late middeleeuwen wordt vaak bepaald door een mannelijke geschiedschrijving over kerkelijke macht, politiek en oorlog. Wie inzoomt op deze handschriften, ziet een ander perspectief. Deze boeken geven toegang tot de persoonlijke wereld van de vrouwen die ze lieten maken, bezaten en gebruikten. Portretten, kalendernotities, persoonlijke aantekeningen en gebruikssporen brengen de oorspronkelijke eigenaren soms verrassend dichtbij.

Getijdenboeken bevatten gebeden die op vaste momenten van de dag werden gelezen en waren bedoeld voor persoonlijk gebruik. Veel boeken werden speciaal in opdracht gemaakt. Eigenaren konden hun boek laten aanpassen aan hun persoonlijke smaak en voorkeuren. De rijk geïllustreerde getijdenboeken werden vervaardigd met kostbare materialen en waren waardevolle bezittingen. Tegelijkertijd waren het geen boeken om alleen naar te kijken: ze werden vastgehouden, gelezen, beschreven en meegenomen. Door intensief gebruik zijn sporen van al die handelingen in de boeken bewaard gebleven. Zo vertellen ze niet alleen iets over het geloof van hun tijd, maar ook over de mensen die ze bezaten en gebruikten.

Voor de tentoonstelling werken we samen met María Pandiello (Donostia, 1981), een kunsthistoricus met bijna twintig jaar ervaring in het bestuderen van laatmiddeleeuwse manuscripten en vroege gedrukte boeken uit de 15e en 16e eeuw, maar ook muzikant en oprichter en beheerder van het populaire Instagram-account @visions_of_manuscripts.

Een van de topstukken die te zien is in de tentoonstelling is een getijdenboek dat rond 1460 werd gemaakt voor het echtpaar Lochorst en dat wordt toegeschreven aan de Meester van Catharina van Kleef. Het rijkversierde handschrift geldt als een hoogtepunt van de laatmiddeleeuwse boekverluchting. Ook te zien is een getijdenboek dat toebehoorde aan Barbara van Hertsvelde en Willem Moreel, bekend van hun portretten door Hans Memling. Een ander bijzonder object is een van de laatste bewaard gebleven buidelboeken ter wereld: een boek dat onderdeel werd van iemands kleding doordat het dankzij zijn vorm gemakkelijk aan een riem kon worden gedragen.

De historische handschriften gaan in de tentoonstelling een dialoog aan met laatmiddeleeuwse kunstvoorwerpen en modern en hedendaags werk van onder anderen Raphaëlle Benzimra, Dolf Henkes, Natasja Kensmil en Marenne Welten. Dakota Magdalena Mokhammad en Denys Shantar maken speciaal voor de tentoonstelling nieuw werk, geïnspireerd op de getoonde getijdenboeken. Het werk van de zeven kunstenaars biedt nieuwe perspectieven op thema’s als geschiedenis, geloof, rituelen en identiteit en brengt ons door middel van persoonlijke verhalen en fascinaties dichter bij de oorspronkelijke eigenaren en gebruikers van de getijdenboeken. 

Hoewel ze nu het middelpunt vormen van onze expositie, waren deze historische boeken uitsluitend bestemd voor persoonlijk, dagelijks gebruik. Het museum wil dit verborgen, intieme karakter tastbaar maken voor het publiek en lanceert een bijzondere actie. Tussen oktober en februari krijgen dertig gelukkige bezoekers de kans op een unieke één-op-één ontmoeting met de geschiedenis. Onder deskundige begeleiding van een medewerker mogen zij een authentiek getijdenboek doorbladeren en van dichtbij ervaren.

De tentoonstelling ‘Hou vast: Identiteit en intimiteit in laatmiddeleeuwse getijdenboeken’ wordt mede mogelijk gemaakt met financiële steun van het Mondriaan Fonds, Zabawas, M.A.O.C. Gravin van Bylandt, Hendrik Mullerfonds, De Gijselaar-Hintzenfonds, Gilles Hondius Foundation, de Ambassade van het Koninkrijk Spanje, het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en stichting vrienden Rijksmuseum Meermanno.

Beeld:

*Meester van Katherina van Kleef, Lochorst Getijdenboek, Utrecht, ca. 1460 (010 F 050)
Coll. Rijksmuseum Meermanno
Foto: The Book Photographer

*Getijdenboek, Zuidelijke Nederlanden, 15de eeuw (010 E 002)
Coll. Rijksmuseum Meermanno
Foto: The Book Photographer

*Getijdenboek, Utrecht, ca. 1500 (010 F 005)
Coll. Rijksmuseum Meermanno
Foto:The Book Photographer

*Raphaëlle Benzimra, Marie-Madeleine Pénitente, 2026
Foto: Max Borderie. Courtesy the artist and Galerie Jousse Entreprise, Paris.